خبرگزاری ساختمان منتشر کرده: ایران هم‌اکنون به لطف پدیده فرونشست زمین در_rank جهانی جایگاه سومی را به خود اختصاص داده است و بررسی‌های علمی نشان می‌دهد که حجم چشمگیری از آب زیرزمینی از دست رفته است. این پدیده که نتیجه مستقیم کاهش مخازن آب زیرزمینی در اثر برداشت‌های بی‌رویه است، پیامدهای گسترده‌ای را برای امنیت غذایی، توسعه شهری و پایداری سرزمینی کشور در پی دارد.

براساس گزارش‌های علمی منتشرشده از مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی و به گفته علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری این مرکز، فرونشست زمین در ایران به‌طور گسترده‌ای گسترش یافته است. وی توضیح می‌دهد که عامل اصلی این پدیده بحرانی، پایین رفتن مداوم سطح آب زیرزمینی است که در برخی مناطق اطراف پایتخت به رقم‌های قابل توجهی رسیده است. به بیان او، در برخی نقاط اطراف تهران سطح آب به طور سطحی و عمیق رودررو کاهش یافته و اکنون در برخی چاه‌ها دیگر آبی وجود ندارد یا آب با فشار اندکی استخراج می‌شود. این بی‌مِیل نشان می‌دهد که منابع آبی زیرزمینی به سرعت در حال کاهش است و ادامه این روند، با کاهش شدید ظرفیت آبخوان‌ها و فروکش زمین همراه خواهد بود.

برخی از مناطقی که در بررسی‌ها به عنوان پهنه‌های فرونشست با گسترش چشمگیر شناخته شده‌اند، نشان می‌دهند که این پدیده صرفاً محدود به یک منطقه نیست و در سرتاسر کشور با تفاوت شدت دیده می‌شود. به عنوان مثال، استان گلستان که به گفته پژوهشگران وسیع‌ترین پهنه فرونشستی را داراست، یکی از مناطقی است که بیشترین تمرکز فرونشست را به خود اختصاص داده است. در کنار این منطقه، مناطقی از استان‌های مازندران، خراسان رضوی، خراسان شمالی، اصفهان و خوزستان نیز با فرونشست‌های قابل توجهی مواجه هستند. این گستره نشان می‌دهد که فرونشست زمین در جاهایی که جمعیت و بافت شهری مستقر است، تمرکز بیشتری دارد و در کویر یا مناطق مرتفع و کوهستانی کمتر دیده می‌شود.

در گزارش‌های میدانی و تحلیل‌های انجام‌شده، توضیح داده می‌شود که فرونشست تنها یک معضل ژئومکانیکال نیست بلکه هر یک از این پهنه‌ها بر ارتباطات زیرزمینی، راه‌ها، خطوط راه‌آهن و زیرساخت‌های شهری اثر می‌گذارد. به‌ویژه خطوط ریلی در مسیرهای تهران–مشهد و اصفهان–تهران در هر پهنه فرونشستی با تغییرات زمین مواجه هستند و این امر می‌تواند خطرات عملکردی برای سیستم حمل‌ونقل کشور ایجاد کند. همچنین جاده‌ها و سایر زیرساخت‌های مهم هم در معرض آسیب‌هایی از این قبیل قرار می‌گیرند و نیازمند بازنگری‌های برنامه‌ریزی‌شده برای پایدارسازی مسیرها هستند.

اما فرونشست تنها به زیرساخت‌ها محدود نمی‌شود؛ آثار فرهنگی و تاریخی کشور نیز در معرض تهدید جدی این پدیده قرار گرفته‌اند. برخی از آثار تاریخی مشهور مانند نقش جهان اصفهان، مسجد سید اصفهان و سایر محوطه‌های تاریخی، به دلیل افت زمین و نشست سطح زمین، ترک‌هایی در ساختارهایشان مشاهده شده است. پژوهشگران تأکید می‌کنند که از بین حدود ۶۷ اثر تاریخی که در پهنه‌های فرونشست قرار دارند، نزدیک به ۲۷ اثر در این پهنه واقع شده‌اند و این موضوع مدیریت حفظ میراث فرهنگی را بیش از پیش ضروری می‌کند. فرونشست همچنین می‌تواند خطوط باستانی و زیرساخت‌های تاریخی را نیز تحت تأثیر قرار دهد و نیازمند پایش و حفاظت دقیق است.

در تحلیل‌های این حوزه، به یک نکته کلیدی اشاره می‌شود: پهنه‌های فرونشست عمدتاً در مناطقی با سکونتگاه‌های گسترده و تراکم جمعیت بالا دیده می‌شود و در مناطقی که کمتر سکونت وجود دارد یا در کویر و کوهستان‌هاست، فرونشستی قابل توجه گزارش نشده است. این نکته مهم، نشان می‌دهد که مدیریت منابع آب زیرزمینی، برنامه‌ریزی شهری و طرح‌های آبرسانی باید هماهنگ و با رویکرد یکپارچه انجام شود تا از گسترش فرونشست در نواحی پرجمعیت جلوگیری شود.

برای درک ابعاد این پدیده، پژوهشگران توضیح می‌دهند که کاهش منابع آب زیرزمینی از اواسط دهه ۱۳۵۰ با رشد جمعیت و توسعه کشاورزی آغاز شد و از دهه ۱۹۷۰ شدت افت سطح آب به‌طور قابل توجهی افزایش یافت. اگرچه پیش از این تاریخ‌ها نیز برداشت‌های آب زیرزمینی وجود داشت، اما روند کنونی نشان می‌دهد که بیلان آبی منفی به شکل فرونشست زمین نمود پیدا می‌کند. یکی از تصویربرداری‌های مفهومی که ارائه می‌شود، این است که اگر کانالی فرضی از سواحل دریای مازندران به دریای عمان به عمق ۱۰۰ متر و پهنای ۱ کیلومتر را در نظر بگیریم، حجم آبی که ایران از دست داده است به معنای پر کردن چنین کانالی از آب است. این تصویر ذهنی، بیانگر شدت و گستره بحران آبی است که با فرونشست زمین خود را نشان می‌دهد و اگر مدیریت نشود، طبیعت پاسخ سختی خواهد داد.

در مجموع، پیام اصلی این پژوهش‌ها و مقالات این است که فرونشست زمین، به‌خصوص در پهنه‌های شهری و جمعیتی، به یک چالش پایدار برای پایداری سرزمین تبدیل شده است. این پدیده نه فقط به دلیل اثر بر آبخوان‌ها و منابع آبی بلکه به دلیل اثرات جانبی بر اقتصاد، ساختارهای شهری، امنیت غذایی و میراث فرهنگی می‌تواند آسیب‌های جدی ایجاد کند. از این رو، نیاز به یک رویکرد فوری و منسجم در مدیریت منابع آب زیرزمینی، بازنگری در سیاست‌های آبرسانی، برنامه‌ریزی مسیرهای حمل‌ونقل و حفاظت از آثار تاریخی احساس می‌شود تا آینده‌ای پایدارتر برای ایران فراهم گردد.

خبرگزاری ساختمان همچنان بر اهمیت پایش‌های دوره‌ای، بهبود مدل‌های مدیریتی منابع آب و تقویت هماهنگی میان بخشی میان دستگاه‌های اجرایی تأکید دارد تا از گسترش فرونشست و پیامدهای زیان‌بار آن جلوگیری شود و امنیت ملی و پایداری سرزمین تقویت گردد.