وقتی از گرانی ساخت‌وساز صحبت می‌شود، معمولاً ذهن‌ها به سمت قیمت سیمان، میلگرد، دستمزد کارگر و نوسانات بازار مسکن می‌رود. اما در لایه‌ای پنهان‌تر، عامل دیگری وجود دارد که به‌صورت تدریجی و خاموش، هزینه پروژه‌های ساختمانی را بالا برده است؛ یارانه سوخت و اثر غیرمستقیم آن بر لجستیک پروژه‌ها.

یارانه سوخت، برخلاف تصور رایج، همیشه به معنای کاهش هزینه نیست. در بسیاری از پروژه‌های کوچک و متوسط ساختمانی، این سیاست باعث شده هزینه واقعی حمل‌ونقل دیده نشود، درست محاسبه نشود و در نهایت، فشار آن در زمان اجرا و تسویه پروژه نمایان شود.

یارانه سوخت چگونه «هزینه واقعی» را پنهان می‌کند؟

در یک بازار شفاف، قیمت حمل‌ونقل باید بازتابی از هزینه واقعی سوخت، زمان، استهلاک خودرو و نیروی انسانی باشد. اما یارانه سوخت این رابطه را مخدوش کرده است. نتیجه این وضعیت:

• قیمت حمل ظاهراً پایین است
• اما زمان، کیفیت و تعهد در حمل کاهش پیدا می‌کند
• هزینه‌های جانبی به‌صورت غیررسمی و پراکنده اضافه می‌شوند

در پروژه‌های ساختمانی بزرگ، این خطاها در مقیاس کلی پروژه جذب می‌شود. اما پروژه‌های کوچک که با بودجه محدود و زمان‌بندی فشرده کار می‌کنند، بیشترین آسیب را می‌بینند.

عددها چه می‌گویند؟ (برآوردهای واقعی بازار)

برای درک بهتر فشار پنهان لجستیک، نگاهی به اعداد متوسط و احتمالی بازار می‌اندازیم. این اعداد بر اساس میانگین تجربه پیمانکاران شهری و پروژه‌های کوچک در سال جاری است:

۱٫ هزینه حمل مصالح سبک درون‌شهری

• وانت یا نیسان درون‌شهری (۵ تا ۱۰ کیلومتر):
• • نرخ اسمی: حدود ۳۵۰ تا ۵۵۰ هزار تومان
  • هزینه واقعی با تاخیر، معطلی و هماهنگی مجدد:
    ➜ ۵۵۰ تا ۷۵۰ هزار تومان

یعنی بین ۳۰ تا ۴۵ درصد اختلاف بین هزینه اسمی و واقعی.

۲٫ هزینه حمل مصالح نیمه‌سنگین (خاور)

• خاور درون‌شهری یا حومه:
• • نرخ اولیه توافقی: حدود ۱.۲ تا ۱.۶ میلیون تومان
  • هزینه نهایی با توقف، بارگیری مجدد یا تغییر زمان:
    ➜ ۱.۸ تا ۲.۳ میلیون تومان

در پروژه‌های کوچک، همین افزایش ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار تومانی می‌تواند کل سود یک مرحله کاری را از بین ببرد.

۳٫ هزینه تاخیر ناشی از حمل

تاخیر در رسیدن مصالح معمولاً به‌صورت مستقیم محاسبه نمی‌شود، اما اثرش واقعی است:

• توقف نیروی کار در پروژه‌های کوچک:
  ➜ هر روز توقف = ۱.۵ تا ۳ میلیون تومان هزینه مستقیم
• تاخیر زنجیره‌ای در برنامه زمان‌بندی
• افزایش هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده مدیریت پروژه

این هزینه‌ها نه در قرارداد حمل می‌آید، نه در فاکتور مصالح؛ اما مستقیماً به پروژه تحمیل می‌شود.

چرا پروژه‌های کوچک بیشتر تحت فشارند؟

پروژه‌های کوچک ساختمانی ویژگی‌هایی دارند که آن‌ها را نسبت به این بی‌نظمی آسیب‌پذیرتر می‌کند:

• انبار مصالح ندارند
• خریدها مرحله‌ای و مقطعی است
• وابسته به حمل‌های مکرر با حجم کم هستند
• قدرت چانه‌زنی با راننده یا واسطه ندارند

در چنین شرایطی، یارانه سوخت باعث نشده هزینه کم شود؛ بلکه باعث شده کنترل از دست پیمانکار خارج شود.

واسطه‌گری؛ محصول جانبی یارانه سوخت

وقتی قیمت واقعی حمل شفاف نیست، بازار به‌طور طبیعی به سمت واسطه‌گری می‌رود. تماس‌های تلفنی، هماهنگی‌های لحظه‌ای و قول‌های غیرمکتوب، جایگزین برنامه‌ریزی می‌شوند.

نتیجه:

• قیمت نهایی حمل قابل پیش‌بینی نیست
• زمان تحویل نامشخص می‌شود
• مسئولیت تاخیر مشخص نیست

این همان جایی است که هزینه پنهان شکل می‌گیرد؛ هزینه‌ای که در هیچ ردیف بودجه‌ای دیده نمی‌شود.

تغییر آرام رفتار بازار ساخت‌وساز

در واکنش به این فشار پنهان، بخشی از فعالان پروژه‌های ساختمانی به‌دنبال شفاف‌تر کردن فرآیند حمل رفته‌اند. استفاده از راهکارهایی مانند حمل بار اینترنتی ، برای بسیاری از آن‌ها نه یک انتخاب فناورانه، بلکه راهی برای:

• دیدن قیمت قبل از اجرا
• کاهش وابستگی به واسطه‌ها
• کنترل زمان و هزینه حمل

این تغییر رفتار نشان می‌دهد مسئله اصلی، قیمت سوخت نیست؛ بلکه نبود شفافیت و پیش‌بینی‌پذیری در حمل‌ونقل پروژه‌هاست.

یارانه سوخت و اثر دومینویی آن بر زمان پروژه

یارانه سوخت باعث شده تاخیرهای لجستیکی عادی‌سازی شوند. وقتی تاخیر طبیعی تلقی می‌شود:

• پیمانکار برنامه زمان‌بندی را شُل می‌گیرد
• کارفرما تاخیر را می‌پذیرد
• هزینه‌ها به‌صورت تدریجی بالا می‌روند

این اثر دومینویی، مخصوصاً در پروژه‌های کوچک، به معنای از دست رفتن سود یا حتی زیان‌ده شدن پروژه است.

مسئله فقط پول نیست؛ زمان و اعتماد هم هست

در بسیاری از پروژه‌های کوچک، مشکل اصلی نه افزایش مستقیم هزینه، بلکه بی‌اعتمادی در زنجیره اجرا است. وقتی مشخص نیست:

• مصالح کی می‌رسد
• هزینه نهایی حمل چقدر می‌شود
• مسئول تاخیر کیست

کل پروژه تحت فشار روانی و اجرایی قرار می‌گیرد.

جمع‌بندی: هزینه‌ای که دیده نمی‌شود، اما واقعی است

یارانه سوخت قرار بوده هزینه‌ها را کاهش دهد، اما در عمل باعث شده بخش مهمی از هزینه ساخت‌وساز از دید پنهان بماند. این پنهان‌کاری ناخواسته، بیشترین فشار را به پروژه‌های کوچک وارد کرده؛ پروژه‌هایی که ستون فقرات ساخت‌وساز شهری محسوب می‌شوند.

اگر قرار است هزینه ساخت‌وساز کنترل شود، لازم است علاوه بر قیمت مصالح و دستمزد، هزینه‌های پنهان لجستیکی هم دیده شوند؛ هزینه‌هایی که نه در قراردادها می‌آیند و نه در گزارش‌ها، اما در نهایت پروژه را تعیین تکلیف می‌کنند.