کمبود اتوبوس در مرزهای اربعین: معمای حل‌نشده یا نتیجه تغییر رفتار زائران؟

به گزارش پایگاه خبری اخبار جهان، با وجود اعلام آمادگی کامل ستاد اربعین و بسیج گسترده ناوگان حمل و نقل عمومی کشور برای خدمت‌رسانی به زائران در ایام اربعین، گزارش‌های میدانی از پایانه‌های مرزی، به‌ویژه مرز مهران، در روزهای پس از اربعین حسینی، تصویری متفاوت و نگران‌کننده را به نمایش می‌گذارد. صف‌های طولانی زائران خسته‌ای که ساعت‌ها در انتظار اتوبوس برای بازگشت به شهرهای خود هستند، این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که چرا با وجود تدارکات اعلام‌شده، مرزها با کمبود اتوبوس مواجه شده‌اند؟ پاسخ این معما نه در کمبود ناوگان، بلکه در یک تغییر بزرگ و پیش‌بینی‌نشده در الگوی سفر و بازگشت زائران نهفته است.

**ناپدید شدن “قله بازگشت”؛ تغییر الگوی سفر زائران**

در تمام سال‌های گذشته، الگوی بازگشت زائران اربعین کاملاً قابل پیش‌بینی بود. یک “قله بازگشت” بسیار مرتفع و فشرده که از حدود چهار روز قبل از اربعین آغاز و تا ۲۴ ساعت پس از آن به اوج خود می‌رسید. تمام برنامه‌ریزی‌های لجستیکی و حمل‌ونقل کشور نیز بر اساس همین الگو و برای پاسخگویی به این موج عظیم و کوتاه‌مدت طراحی می‌شد. بر این اساس، حداکثر توان ناوگان اتوبوسرانی کشور برای چند روز مشخص به سمت مرزها گسیل می‌شد و پس از آن، اتوبوس‌ها به تدریج به چرخه حمل‌ونقل عادی در سراسر کشور بازمی‌گشتند.

اما امسال، این قله بازگشت تقریباً از بین رفته و جای خود را به یک نمودار افزایشی با شیب ملایم و طولانی‌مدت داده است. موج بازگشت زائران دیرتر از سال‌های قبل آغاز شد و مهم‌تر از آن، به صورت یک جریان مقطعی و پراکنده ادامه یافت. دلایل متعددی برای این تغییر رفتار وجود دارد؛ اول آنکه اطلاع‌رسانی‌ها و تجربیات سال‌های گذشته این اطمینان را در بخشی از زائران ایجاد کرده که دیگر نیازی به بازگشت عجولانه و رقابت برای یافتن وسیله نقلیه نیست و می‌توانند با آرامش بیشتری سفر خود را به پایان برسانند.

دوم و مهم‌تر اینکه، سفر اربعین برای بسیاری از زائران دیگر تنها به حضور در کربلا در روز اربعین محدود نمی‌شود. آمارهای رسمی نشان می‌دهد که امسال تمایل زائران برای ماندن در عراق و زیارت سایر عتبات عالیات مانند نجف، کاظمین و سامرا پس از پایان مراسم اصلی، به شکل چشمگیری افزایش یافته است. به طوری که حتی سه روز پس از اربعین، همچنان حدود پانصد هزار زائر ایرانی در عراق حضور داشتند. این موضوع به معنای آن است که تقاضا برای بازگشت، به جای تمرکز در یک بازه ۴۸ ساعته، در یک بازه زمانی یک هفته‌ای یا حتی بیشتر توزیع شده است.

**چالش لجستیکی پیش‌بینی‌نشده؛ ناهماهنگی در عرضه و تقاضا**

این تغییر در الگوی رفتار زائران، هرچند از جنبه فرهنگی و معنوی یک بلوغ و تحول مثبت محسوب می‌شود، اما سیستم حمل‌ونقل کشور را با یک چالش کاملاً جدید و پیش‌بینی‌نشده مواجه کرده است. سیستم حمل‌ونقل، طبق روال سال‌های گذشته، بخش عمده‌ای از ناوگان خود را برای پاسخ به “قله بازگشت” مورد انتظار به مرزها اعزام کرده بود. زمانی که این بازه زمانی مشخص (یکی دو روز پس از اربعین) سپری شد و آن موج عظیم جمعیتی مشاهده نشد، به طور طبیعی و برای جلوگیری از اختلال در حمل‌ونقل عمومی سایر نقاط کشور، بخشی از اتوبوس‌ها به شهرهای مبدأ خود بازگشتند تا به تعهدات روزمره خود عمل کنند.

دقیقاً در همین نقطه، یعنی سه تا چهار روز پس از اربعین، گروه جدیدی از زائران که اقامت طولانی‌تری در عراق داشته‌اند، تصمیم به بازگشت می‌گیرند. این گروه هنگام رسیدن به مرز، با حجمی از اتوبوس‌ها مواجه می‌شوند که برای یک روز عادی و با ترافیک کمتر تدارک دیده شده بود، نه برای پاسخگویی به یک موج بازگشتی که با تأخیر و به صورت پراکنده آغاز شده است. نتیجه این ناهماهنگی زمانی میان عرضه ناوگان و تقاضای زائران، کمبود مقطعی اتوبوس و شکل‌گیری صف‌های طولانی در پایانه‌های مرزی، خصوصاً در مرز پرتردد مهران، بوده است.

**درس‌هایی برای آینده؛ لزوم برنامه‌ریزی پویا و هماهنگی دوطرفه**

آنچه امروز در مرزها مشاهده می‌شود، لزوماً به معنای شکست در برنامه‌ریزی کلی یا کمبود ناوگان نیست، بلکه محصول یک تغییر الگوی اجتماعی است که سرعت آن از برنامه‌ریزی‌های لجستیکی پیشی گرفته است. این مسئله بیش از آنکه یک مشکل باشد، یک درس بزرگ برای آینده است. ستاد اربعین و نهادهای حمل‌ونقل باید در سال‌های آینده، رفتار زائران را به عنوان یک پدیده پویا و در حال تغییر در نظر بگیرند و مدل‌های برنامه‌ریزی خود را از حالت ایستا به حالت پویا و منعطف تغییر دهند.

از سوی دیگر، زائران نیز باید با درک محدودیت‌های سیستم حمل‌ونقل کشور، رویکرد متفاوتی در پیش گیرند. ناوگان اتوبوسرانی کشور برای سفرهای عادی و روزمره طراحی شده و انعطاف‌پذیری آن برای پوشش سفرهای فوق‌العاده و پرتقاضا، محدود به چند روز یا نهایتاً یک هفته است. بنابراین، لازم است زائران گرامی سفر خود را تا حد امکان در بازه زمانی که توسط نهادهای مسئول اعلام می‌شود برنامه‌ریزی کرده و با انتخاب مرزهای خروجی خلوت‌تر و هماهنگی با سیستم حمل‌ونقل، به مدیریت بهتر این سفر عظیم معنوی کمک کنند.