در سال‌های اخیر، مناطق گردشگری و ساحلی ایران شاهد افزایش چشم‌گیری در حجم فعالیت‌های ساختمانی شده‌اند؛ امری که نه تنها به توسعه زیرساخت‌های اقامتی و تجاری کمک کرده، بلکه به‌عنوان یک موتور رشد اقتصادی در این مناطق شناخته می‌شود. این تحول، در پی ترکیبی از عوامل اقتصادی، جمعیتی و سیاست‌گذاری‌های تشویقی به‌وجود آمده و پیامدهای گسترده‌ای برای بازار کار، سرمایه‌گذاری‌های داخلی و جذب گردشگر دارد.

چشم‌انداز کلی رشد ساخت‌وساز در مناطق گردشگری

آمارهای رسمی نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۳، خروجی کارهای نوین ساختمانی در کل کشور با افزایش ۴.۲ درصدی به بالاترین رکورد تاریخی خود یعنی ۱۳۹,۰۲۹ میلیارد تومان دست یافت. این رشد بسیار بارز در بخش‌های ساحلی و شهرهای گردشگری مانند کیش، قشم، هرمزگان و سواحل شمالی مشهود است. به‌طوری‌که در این مناطق، نسبت افزایش سطح ساخت‌وساز به‌طور متوسط دو برابر رشد ملی بوده و سهم این مناطق از کل تولید ساختمانی به حدود ۲۲ درصد ارتقا یافته است.

دلایل اصلی رشد در مناطق گردشگری و ساحلی

دلیل نخست این افزایش، سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی است که به‌دلیل بازدهی بالا و بازگشت سرمایه سریع، تمایل به سرمایه‌گذاری در پروژه‌های هتل‌سازی، ریزه‌ساختمان‌های تفریحی و مجتمع‌های تجاری را نشان می‌دهد. علاوه بر این، دولت با اجرای تسهیلات بانکی، معافیت‌های مالیاتی و تسهیل پروسه‌های مجوزدهی، زمینه را برای تشویق کارآفرینان و شرکت‌های ساختمانی فراهم کرده است.

عامل دوم، رشد تقاضای گردشگری داخلی و بین‌المللی است. با افزایش تعداد گردشگران داخلی به‌خصوص در ایام تعطیلات تابستانی و تعطیلات مذهبی، نیاز به امکانات اقامتی متنوع و با کیفیت در این مناطق به‌سرعت بالا می‌رود. این تقاضا، نه تنها به هتل‌ها، بلکه به ویلاهای تعطیلاتی، اقامتگاه‌های بوم‌گردی و مجتمع‌های تفریحی منجر شده که در نتیجه آن، سرمایه‌گذاران به‌سرعت به این پروژه‌ها روی می‌آورند.

سومین عامل، بهبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل است؛ پروژه‌های بزرگ راه‌سازی، گسترش فرودگاه‌ها و بندرها، و ارتقاء شبکه‌های ریلی، دسترسی به این مناطق را ساده‌تر کرده و به‌طور مستقیم بر جذابیت سرمایه‌گذاری‌های ساختمانی تأثیر گذاشته است.

چالش‌ها و ملاحظات زیست‌محیطی

با وجود مزایای اقتصادی، رشد سریع ساخت‌وساز در مناطق ساحلی با چالش‌های جدی مواجه است. نخستین چالش، تأثیرات زیست‌محیطی است؛ توسعهٔ بی‌رویهٔ پروژه‌های ساختمانی می‌تواند به تخریب اکوسیستم‌های حساس، کاهش منابع آب شیرین و افزایش آلودگی هوا منجر شود. به‌علاوه، ساخت‌وساز در مناطق ساحلی، به‌ویژه در سواحل دریایی، خطر فرسایش ساحلی و تهدید به‌وجود آمدن مناطق زلزله‌پذیر را افزایش می‌دهد.

دومین مشکل، فقدان برنامه‌ریزی جامع شهری است. برخی پروژه‌ها بدون هماهنگی با برنامه‌ریزی کلان شهری اجرا می‌شوند که منجر به ترافیک سنگین، کمبود زیرساخت‌های خدماتی و فشار بر منابع محلی می‌شود. این مسأله به‌خصوص در شهرهای ساحلی که با رشد سریع جمعیت مواجه‌اند، به‌وضوح مشهود است.

سومین ملاحظه، مشکلات نیروی کار و مهارت‌ها می‌باشد؛ با افزایش تقاضا برای پروژه‌های ساختمانی، کمبود نیروی کار ماهر و نیاز به آموزش‌های تخصصی در حوزه‌های مهندسی سازه، معماری بوم‌گردی و فناوری‌های نوین ساخت، به‌یک چالش اساسی تبدیل شده است.

پیشنهادات سیاست‌گذاری برای رشد پایدار

برای حفظ تعادل بین توسعهٔ اقتصادی و حفاظت از محیط زیست، تدوین چارچوب‌های قانونی و برنامه‌ریزی‌های هوشمندانه ضروری است. در ادامه، چندین گام عملی پیشنهادی ارائه می‌شود:

• ایجاد مناطق ویژهٔ توسعهٔ پایدار: تعیین مناطق محدوده‌دار برای ساخت‌وساز که در آن‌ها استانداردهای زیست‌محیطی سخت‌گیرانه اعمال شود و پروژه‌ها بر پایهٔ ارزیابی‌های جامع اثرات زیست‌محیطی (EIA) پیش بروند.
• تقویت زیرساخت‌های خدماتی: سرمایه‌گذاری در شبکه‌های آب، فاضلاب، انرژی تجدیدپذیر و حمل‌ونقل عمومی برای رفع فشار بر منابع موجود و ارتقاء کیفیت زندگی ساکنان و گردشگران.
• حمایت از فناوری‌های نوین ساختمانی: تشویق به‌کارگیری روش‌های ساخت پیش‌ساخته، مصالح سازگار با محیط زیست و سیستم‌های هوشمند مدیریت انرژی در ساختمان‌ها.
• توسعه برنامه‌های آموزشی و مهارتی: ایجاد مراکز آموزشی تخصصی در شهرهای ساحلی برای ارتقاء مهارت‌های نیروی کار محلی و کاهش وابستگی به نیروی کار خارجی.
• نظارت مستمر و شفافیت: استفاده از سامانه‌های دیجیتال برای ردیابی پیشرفت پروژه‌ها، گزارش‌گیری دوره‌ای و تضمین شفافیت در تخصیص منابع مالی.

آیندهٔ رشد ساخت‌وساز در مناطق گردشگری

پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند که تا سال ۲۰۲۸، تقاضا برای واحدهای اقامتی در سواحل خلیج فارس و دریای خزر ۲۲ درصد افزایش خواهد یافت. این رشد، به‌دلیل ترکیب عوامل جمعیتی، سیاست‌های تشویقی و روند افزایشی گردشگری داخلی، همچنان ادامه خواهد داشت. با این حال، موفقیت این روند وابسته به توانایی دولت، بخش خصوصی و جامعه محلی در هماهنگی برای پیاده‌سازی استانداردهای پایدار است.

در نهایت، رشد ساخت‌وساز در مناطق گردشگری و ساحلی می‌تواند به‌عنوان یک فرصت طلایی برای ارتقاء سطح زندگی افراد، تقویت اقتصاد ملی و تبدیل ایران به یک مقصد برجستهٔ گردشگری بین‌المللی به‌کار گرفته شود؛ به شرط آن‌که این توسعه با رویکردی هوشمندانه، مسئولانه و متعهد به حفظ منابع طبیعی پیش رود.