در سال‌های اخیر، ساخت‌وساز در کشورهای همسایه ایران با سرعتی چشمگیر رشد کرده و به‌عنوان یکی از عوامل کلیدی توسعه اقتصادی منطقه شناخته می‌شود. این روند نه تنها به‌دلیل افزایش تقاضای مسکن و زیرساخت‌های حمل‌ونقل است، بلکه ترکیبی از سیاست‌های حمایتی دولت، سرمایه‌گذاری‌های خصوصی و دسترسی به منابع مالی ارزان‌قیمت نیز در آن نقش دارد. در این مقاله، به بررسی جزئیات این رشد، عوامل محرک آن و پیامدهای احتمالی برای بازار ساخت‌وساز ایران می‌پردازیم.

تصویر کلی بازار ساخت‌وساز در خاورمیانه

بر اساس آمارهای منتشر شده توسط بانک‌های مرکزی و مؤسسات آماری منطقه، ترکیه، امارات متحده عربی، قطر و ایران به‌عنوان پنج اقتصاد بزرگ حوزه خاورمیانه در بخش ساخت‌وساز شناخته می‌شوند. در سال ۲۰۲۳، مجموع ارزش تولید جدید ساختمانی در این کشورها به بیش از ۱۳۹ میلیارد دلار رسید؛ که این رقم نسبت به سال قبل ۴٫۲ درصد رشد داشته است.

این رشد نشان می‌دهد که تقاضای داخلی برای مسکن و پروژه‌های زیرساختی همچنان بالا است و دولت‌های منطقه‌ای با اتخاذ سیاست‌های تسهیل‌گری، زمینه‌ساز افزایش سرمایه‌گذاری‌های خصوصی شده‌اند. به‌علاوه، توسعه شهرهای هوشمند و پروژه‌های بزرگ انرژی‌زای، نقش مهمی در تقویت این بخش ایفا می‌کند.

عوامل محرک رشد در ترکیه

ترکیه به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین بازارهای ساخت‌وساز خاورمیانه، در سال‌های اخیر با ترکیبی از سیاست‌های مالی موضع‌دار و تسهیل در دسترسی به وام‌های بانکی، توانسته است رشد پایداری را تجربه کند. کاهش نرخ بهره بانکی، برنامه‌های تشویقی برای خریداران مسکن جدید و حمایت از پروژه‌های بزرگ زیرساختی، از جمله عوامل کلیدی این پیشرفت هستند.

علاوه بر این، ترکیه به‌دلیل موقعیت جغرافیایی خود، به‌عنوان پلی میان اروپا و خاورمیانه عمل می‌کند؛ به‌طوری که پروژه‌های بزرگ حمل‌ونقل بین‌المللی، از جمله خطوط راه‌آهن و بنادر، به‌سرعت پیش می‌روند و تقاضا برای ساخت‌وساز را تقویت می‌کنند.

پویایی ساخت‌وساز در امارات متحده عربی

امارات، با تمرکز بر پروژه‌های بلندپروازانه مانند جزیره‌های مصنوعی، برج‌های افسانه‌ای و شهرهای هوشمند، به‌عنوان نماد نوآوری در حوزه ساخت‌وساز شناخته می‌شود. سرمایه‌گذاری‌های کلان دولتی، ترکیب فناوری‌های نوین (مانند BIM و چاپ سه‌بعدی) و جذب سرمایه‌گذاران خارجی، به‌خصوص از چین و اروپا، به‌سرعت باعث افزایش حجم کارهای ساخت‌وساز شده است.

به‌علاوه، سیاست‌های مالیاتی مطلوب برای شرکت‌های ساختمانی، تسهیل در اخذ مجوزها و ایجاد مناطق آزاد تجاری، زمینه‌ساز جذب سرمایه‌گذاری‌های مستقیم خارجی (FDI) بوده‌اند. این عوامل نه تنها به‌سرعت‌سازی اجرای پروژه‌ها کمک کرده، بلکه استانداردهای کیفیت و ایمنی را نیز ارتقا داده‌اند.

چالش‌ها و فرصت‌های پیش رو برای ایران

اگرچه ایران نیز در سال‌های اخیر رشد قابل‌توجهی در بخش ساخت‌وساز داشته است، اما با چالش‌های اساسی مواجه است. نوسانات ارزی، تأخیر در اخذ مجوزهای ساخت، کمبود نیروی کار متخصص و محدودیت‌های مالیاتی می‌توانند مانع از پیشرفت سریع‌تر این بخش شوند. از سوی دیگر، فرصت‌های فراوانی برای بهره‌برداری از تجربیات همسایه‌ها وجود دارد؛ به‌ویژه در زمینه استفاده از فناوری‌های نوین، بهبود فرآیندهای مدیریت پروژه و جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی.

یکی از مهم‌ترین نکات، نیاز به اصلاح ساختارهای بانکی و مالی است تا بتوانند تسهیلاتی با نرخ‌های مناسب برای پروژه‌های ساخت‌وساز ارائه دهند. همچنین، تدوین قوانین واضح و شفاف برای اخذ مجوزها، می‌تواند زمان اجرای پروژه‌ها را به‌طور قابل‌ملاحظه‌ای کاهش دهد.

پیشنهادهای سیاست‌گذاری برای تقویت ساخت‌وساز داخلی

• تسهیل مالی: ایجاد صندوق‌های ویژه ساخت‌وساز با بهره‌گیری از سرمایه‌گذاری‌های عمومی-خصوصی (PPP) برای ارائه وام‌های کم‌بهره به توسعه‌دهندگان.
• به‌کارگیری فناوری‌های نوین: تشویق استفاده از مدل‌سازی اطلاعات ساختمان (BIM) و چاپ سه‌بعدی در پروژه‌های بزرگ، تا هزینه‌ها کاهش یابد و سرعت اجرا افزایش یابد.
• آموزش و توسعه نیروی کار: سرمایه‌گذاری در برنامه‌های آموزشی تخصصی برای مهندسان، معماران و کارگران ساختمانی به‌منظور رفع کمبود مهارت‌های کلیدی.
• بهبود زیرساخت‌های قانونی: ساده‌سازی مراحل اخذ مجوز، ایجاد سامانه‌های الکترونیکی برای ثبت و پیگیری پروژه‌ها و کاهش بوروکراسی.
• جذب سرمایه‌گذاری خارجی: ارائه مزایای مالیاتی و قانونی برای سرمایه‌گذاران خارجی که به‌خصوص در پروژه‌های زیرساختی و مسکن مشارکت می‌کنند.

نتیجه‌گیری

رشد ساخت‌وساز در کشورهای همسایه ایران نشان می‌دهد که ترکیبی از سیاست‌های حمایتی، سرمایه‌گذاری‌های هدفمند و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین می‌تواند به‌سرعت‌سازی توسعه زیرساخت‌ها منجر شود. برای ایران، اتخاذ رویکردی مشابه—به‌ویژه در زمینه تسهیل مالی، ارتقای مهارت‌های نیروی کار و به‌کارگیری فناوری‌های پیشرفته—می‌تواند نقش مهمی در بهبود وضعیت بازار ساخت‌وساز ایفا کند. در نهایت، هم‌سویی سیاست‌های دولتی با نیازهای واقعی بازار و جذب سرمایه‌گذاری‌های خارجی، مسیر پیشرفت پایدار و رقابتی برای بخش ساخت‌وساز ایران را هموار خواهد کرد.